Sanctiewetgeving tegen agressors en terroristen
Het FP wil met zijn strafzaken tegen overtreders bijdragen aan mondiale veiligheid
Sanctiepakketten tegen agressors en terroristen beogen de wereld veiliger te maken. Vanuit het Functioneel Parket worden strafzaken tegen sanctieovertreders geselecteerd en gedaan door officieren van justitie Floortje Groendijk en Astrid Dingley. “Wij dragen een steentje bij aan de hopelijk snelle beëindiging van de oorlog in Oekraïne.”
Matroesjka-poppetjes en balletschoenen. Die onschuldige producten exporteert een Russische Nederlander uit Gorssel jarenlang, totdat Rusland in 2014 illegaal de Krim annexeert. Dan gooit de Gorsselnaar de koers om en verandert hij het verdienmodel van zijn bedrijf. Hij start met de verkoop van microchips, halfgeleiders, geïntegreerde schakelaars en andere elektronica aan een Russisch bedrijf dat klanten heeft in de Russische defensie-industrie.
Als Rusland in februari 2022 Oekraïne invalt, verstevigt de Europese Unie de sanctiepakketten die tegen Rusland zijn ingesteld. Dat maakt niet dat de Gorsselnaar direct terugkeert op zijn schreden en opnieuw in de balletslippers en –spitzen stapt. Noch dat hij de handel in de houten poppetjes die eeuwigheid en vruchtbaarheid symboliseren, nieuw leven inblaast. Want, zo meldt de Financial Intelligence Unit (FIU) in augustus 2022 aan de FIOD: van 25 februari 2022 tot en met 4 juli 2022 krijgt zijn bedrijf een bedrag van € 1.169.450,73 overgemaakt van een Russisch bedrijf voor de verkoop van dual-use goederen. Daarbij heeft de Gorsselnaar zijn steeds lucratievere handel naar Rusland inmiddels voortgezet via onder andere de Malediven. De FIOD levert vervolgens geen half werk. Minder dan twee weken na de start van het onderzoek – dat onder het gezag staat van officieren van het Functioneel Parket Floortje Groendijk en Astrid Dingley – doet deze bijzondere opsporingsdienst een doorzoeking in de woning van de verdachte. Het onderzoek mondt uit in een onherroepelijke veroordeling tot 18 maanden celstraf (na een eis van 3 jaar) door het gerechtshof van Den Haag. In zijn arrest van 20 mei 2025 motiveert het hof de straf als volgt:
“Door namens de Russische bedrijven goederen te bestellen, te ontvangen en deze met gebruikmaking van valse facturen naar Rusland uit te voeren via de Malediven, heeft de verdachte een cruciale rol vervuld in het in deze zaak omzeilen van de tegen Rusland ingestelde sancties. Met zijn handelen heeft de verdachte internationale en nationale wet- en regelgeving dan ook ernstig ondermijnd. Hoewel het hof niet kan vaststellen dat de verdachte daadwerkelijk (indirect) een bijdrage heeft geleverd aan de Russische defensie- en veiligheidsindustrie – en evenmin of dit zijn uitdrukkelijke bedoeling was – was zijn handelen geschikt om deze industrieën te doen beschikken over technologie die kan worden gebruikt bij oorlogsvoering.”
Het is ruim een half jaar na het arrest, als in een vergaderkamer in de Rotterdamse vestiging van het Functioneel Parket de twee betrokken aanklagers terugblikken. Floortje Groendijk is dan inmiddels informatieofficier op het gebied van terrorismefinanciering en sancties, terwijl Astrid Dingley op dat terrein nog steeds zaaksofficier is.
Beeld: © OM
Zaaksofficier Astrid Dingley (links) en informatieofficier Floortje Groendijk: ‘Met onze zaken staan we echt in het hier en nu.’
Hun rolverdeling is helder. Groendijk selecteert de op te pakken strafrechtelijke onderzoeken, Dingley brengt de verdachten voor de rechter. Het is werk dat Floortje Groendijk goede zin geeft. “Het is toch mooi om te zien dat de sanctiewetgeving werkt? Onze strafzaken tegen overtreders van de sanctiepakketten maken de wereld weer wat veiliger. Met onze zaken staan we echt in het hier en nu en kunnen we gedragsverandering bewerkstelligen bij agressieve, mensenrechten schendende landen en terroristische groeperingen.”
Astrid Dingley knikt bij die woorden, en voegt een scheutje realisme toe. “Het is niet zo dat met onze inzet een dag erna alles beter wordt. Die oorlog is nog niet ten einde, nietwaar, en ons werk is ook weleens dweilen met de kraan open. Maar Floortje heeft gelijk: wij treden met ons strafrecht op tegen een agressor, en dragen zo een steentje bij aan de hopelijk snelle beëindiging van de oorlog.”
Groendijk: “In elk geval bemoeilijken de EU-sancties en de handhaving daarvan Rusland in het voeren van die oorlog. Zonder dat was Rusland veel succesvoller.”
Dingley: “Denk aan microchips met een militaire toepassing, die bijvoorbeeld gebruikt worden om langeafstandsraketten ergens heel precies te kunnen laten landen. Daar kregen de Russen een gebrek aan. Ze werden zo radeloos dat ze overal maar microchips uit gingen halen. Uit koelkasten en voertuigen bijvoorbeeld. Inmiddels zijn alle microchips gesanctioneerd. Zo wordt het hen moeilijk gemaakt.”
Groendijk: “Rusland komt moeilijker aan onderdelen voor onder meer tanks, drones en raketten, waardoor Russische soldaten nu met slechter materieel moeten vechten. Daarnaast is op dit moment ruim 200 miljard van de Russische centrale bank geblokkeerd in de EU, en dat geld kan dus niet meer worden gebruikt voor de oorlog. Ook heeft de EU meer dan 21 miljard aan tegoeden bevroren van gesanctioneerde personen en organisaties die direct rondom het Kremlin hangen. En door de sancties loopt Rusland ongeveer 91 miljard aan export naar de EU mis. Ook dat bemoeilijkt hun oorlogsvoering.”
Op dit moment springen op het gebied van sancties de EU-sancties tegen Rusland mondiaal het meest in het oog. Sinds begin 2022 zijn 19 EU-sanctiepakketten opgesteld tegen Rusland. In al die pakketten staan steeds nieuwe verbodsbepalingen, die moeten voorkomen dat internationale handel de Russische oorlogsmachine in de kaart speelt. Maar sancties kunnen ook worden opgelegd door Nederland of door de Verenigde Naties. De juridische basis onder het doen van strafzaken wordt gevormd door de Sanctiewet 1977.
Beeld: © OM
Astrid Dingley: ‘Je mag geen geld overmaken naar en geen zakendoen met Russische banken.’
Geef eens een voorbeeld van wat door sanctiepakketten wordt verboden?
Dingley: “De sanctieregels tegen de terreurorganisaties IS of Al Qa’ida omschrijven dat je ze niet middellijk of onmiddellijk mag steunen met geld of andere op geld waardeerbare componenten. De Ruslandsancties zijn heel breed. Dan mag je bepaalde goederen niet leveren, verkopen of overdragen. Je mag in bepaalde gevallen geen technische bijstand leveren. Geen IT-diensten of tussenhandelsdiensten verlenen.”
Aan welke goederen kun je denken?
Dingley: “De sanctiepakketten tegen Rusland zijn inmiddels zo omvangrijk geworden, dat je beter kunt vragen: aan welke goederen kun je níet denken? Allereerst natuurlijk militaire goederen: drones, wapens, microchips, verschillende scheepvaart- en vliegtuigonderdelen. Er zijn ook ‘dual use’ goederen: goederen die een civiel én een militair gebruik kunnen hebben. En er zijn goederen die bijdragen aan de industriële versterking van Rusland. Behalve goederen gaat het ook om kennis die niet gedeeld mag worden. En er zijn ook financiële sancties. Je mag geen geld overmaken en geen zakendoen met Russische banken.”
Groendijk: “De sancties zien ook op import. Van bijvoorbeeld hout, goud of gewassen. Want met het geld dat daardoor ook bij het Kremlin terechtkomt, kan Rusland de oorlog bekostigen. Het blijft allemaal wel een kat-en-muisspel: de EU verbiedt iets, en vervolgens zoekt Rusland een route om op een andere manier aan het goed te komen en regels te omzeilen. Dan zetten ze bijvoorbeeld een nevenvestiging van een bedrijf op in Kazachstan en gaan goederen eerst daarheen. Dat zien wij als het omzeilen van de sancties. Of ze proberen zelfvoorzienend te worden, al is dat niet makkelijk.”
Dingley: “Zo proberen ze zelf fabrieken op te zetten waarmee ze microchips kunnen produceren. De technologische kennis daarvoor zit in het Westen, waaronder Nederland. En dan kom je bij de tweede onherroepelijk geworden strafzaak die we hebben gedaan. In die zaak veroordeelde de rechtbank Rotterdam op 10 juli 2025 een 43-jarige man tot drie jaar gevangenisstraf. De man die werkzaam was bij ASML en NXP – bedrijven in de halfgeleiderindustrie – heeft technologische kennis van die hightechbedrijven gedeeld met een persoon in Rusland. Deze kennis kopieerde hij van de servers van zijn werkgevers. De rechter legde een jaar minder op dan wij eisten, omdat de rechter niet bewezen achtte dat de verdachte alle bestanden op de tenlastelegging met Russische partijen heeft gedeeld.”
Beeld: © OM
Floortje Groendijk: ‘Het FP doet alle sanctiezaken, maar we worden steeds meer door andere OM-onderdelen benaderd over sancties.’
De sanctieonderzoeken worden gedaan door de FIOD en de Douane. Wie doet wat?
Dingley: “In de regel doet de FIOD de wat grotere onderzoeken, terwijl team POSS (Precursoren, oorsprong, strategische goederen, sanctiewetgeving, red.) van de Douane onderzoeken doet die voortkomen uit hun toezichtstaken. Maar het verschil zit vooral in de inzet van bijzondere opsporingsbevoegdheden. Waar douaniers buitengewoon opsporingsambtenaar zijn, beschikken FIOD-rechercheurs over alle opsporingsbevoegdheden die ze, met toestemming of machtiging van een officier van justitie of rechter-commissaris, kunnen inzetten. Een overtreding van de Sanctiewet is een zesjaarsfeit, dus je kunt bijzondere bevoegdheden inzetten als het afluisteren van telecommunicatie of doorzoeken. Pseudokoop zou ook kunnen. Maar niet alle mogelijkheden van de zogenaamde hackbevoegdheid bijvoorbeeld, dat kan alleen bij een achtjaarsfeit.”
Groendijk: “Maar er zijn zoveel zaken die we kunnen oppakken, dat ik in de onderzoeken wel geleerd heb om efficiënt te zijn: willen we nóg meer onderzoek doen en nog meer strafbare feiten erbij pakken, of vinden we dat we al genoeg hebben om ons doel te bereiken? Overigens is er in dit geheel een cruciale rol voor poortwachters. Dan moet je denken aan wwft-plichtige (Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme – red.) of meldingsplichtige instellingen zoals banken, notarissen, verzekeraars, beleggingsinstellingen, administratiekantoren, accountants, belastingadviseurs, trustkantoren, wisselaars van virtuele valuta en advocaten; vooral voor zover het gaat om financiële sancties en het detecteren van sanctieschendingen.”
Is voor het bewijs nodig dat goederen in Rusland zijn aangekomen?
Groendijk: “Dat hangt af van om welke verbodsbepaling het gaat. Gaat dat om het verbod om dual use goederen te verkopen, exporteren of over te dragen naar Rusland, dan kunnen we de verkoop al baseren op een mail tussen de Nederlandse onderneming en de Russische onderneming. Of die tussen een Nederlandse en de Kazachstaanse onderneming, als we weten dat die Russische onderneming op de achtergrond speelt. Of op een offerte. Het is natuurlijk harstikke goed als je ook het aankomen van goederen kunt aantonen…”
Dingley: “Want dat levert mogelijk ook een hogere straf op.”
Groendijk: “…Maar de sancties zijn er natuurlijk om te voorkómen dat ze daar aankomen, en daarom is ook al sprake van een voltooid delict bij de verkoop in Nederland of op het moment dat de goederen de douane passeren.”
Waarschijnlijk weten bedrijven het, dat hun handel de oorlog bevordert?
Groendijk: “In de regel wel natuurlijk. Daarom pakken wij het ook aan.”
Dingley: “Een enkele keer ook niet. Zeker in het begin van de sancties, was het voor iedereen zoeken naar wat wel en niet kan. Maar er zijn zeker zaken, en daar selecteert de informatieofficier natuurlijk op, waarin wordt vermoed dat bewust en opzettelijk die sancties zijn overtreden of omzeild.”
Is het erg als een bedrijf kapot gaat door jullie strafzaak?
Groendijk: “Als het verdienmodel van een bedrijf alleen gebaseerd is op het omzeilen en overtreden van de sancties, heb ik daar niet zulke problemen mee. Maar een bedrijf met veel werknemers waarbij een overtreding van de sanctieregels een vergissing was die ertussendoor glipte: die wil je niet helemaal neerhalen.”
Kan ook bestuursrechtelijk tegen sanctieschenders worden opgetreden?
Groendijk: “Tot nu toe alleen strafrechtelijk, maar dat verandert in de nieuwe Sanctiewet. Daarin krijgen ook andere overheidsinstanties en poortwachters toezichtstaken die zij bestuursrechtelijk kunnen handhaven. Dat is heel goed. En dan kunnen wij als OM nog beter filteren welke zaken voor ons het meest relevant zijn.”
Volgen arrondissementsparketten jullie sanctiezaken?
Groendijk: “Het FP doet alle sanctiezaken, maar we worden steeds meer door andere OM-onderdelen benaderd over sancties. Want er zijn zoveel sancties opgelegd dat zij dit ook steeds vaker tegenkomen. Dat kan gaan om Russisch vastgoed, om beslag dat wordt opgeheven wat mogelijk naar een gesanctioneerde in Rusland of ergens anders moet gaan. En dan is het de vraag wat daar wel en niet mag. Dan is mijn oproep: heb geen schroom, benader ons als in je parket zoiets speelt. Wij helpen hen graag verder op weg.”
Dingley: “Er is natuurlijk een team Statelijke Inmenging bij de Landelijke Eenheid van de politie, waarover het Landelijk Parket het gezag heeft. Daar speelt soms ook een overlap met sanctiewetzaken en met hen werken wij goed samen. Maar inderdaad: weet ons te vinden! Het FP heeft inmiddels een team van vijf officieren en negen parketsecretarissen, en we hebben een nauwe samenwerking met de FIOD, dus we kunnen goed meedenken.”