Demonstraties

Demonstreren is een grondrecht

Het recht om te demonstreren is een belangrijk onderdeel van onze democratische rechtsstaat. De Wet openbare manifestaties (Wom) regelt onder welke voorwaarden het lokale bestuur demonstraties kan reguleren. Een demonstratie moet in beginsel vooraf bij de gemeente worden gemeld. De burgemeester beoordeelt vervolgens of maatregelen nodig zijn, bijvoorbeeld ter bescherming van de gezondheid, in het belang van het verkeer of ter voorkoming of bestrijding van wanordelijkheden.

De burgemeester kan een demonstratie onder bepaalde omstandigheden beperken, verbieden of beëindigen. Daarbij moet steeds een zorgvuldige afweging worden gemaakt tussen het demonstratierecht en de belangen die bescherming nodig hebben. Eventuele maatregelen moeten noodzakelijk en proportioneel zijn. Het is primair aan het lokale bestuur om te bepalen welke maatregelen ten aanzien van een demonstratie nodig zijn.

Strafrechtelijke handhaving bij demonstraties

Het uitgangspunt van het OM is dat het demonstratierecht in beginsel niet in de weg staat aan strafrechtelijke vervolging. Of strafrechtelijk optreden nodig en passend is, hangt af van de aard en ernst van de strafbare feiten en de omstandigheden waaronder deze plaatsvinden.

Wanneer demonstranten strafbare feiten plegen, kan strafrechtelijk worden opgetreden. Denk bijvoorbeeld aan strafbare feiten zoals vernieling, mishandeling of discriminatie. Bij dergelijke strafbare feiten vindt in beginsel strafvervolging plaats.

Opsporing en vervolging van strafbare feiten vinden plaats onder gezag van het OM. Daarbij staat maatwerk centraal. Het OM beoordeelt per geval of strafrechtelijke vervolging aangewezen is, rekening houdend met de ernst van het feit en de omstandigheden waaronder het is gepleegd.

Bij geweld tegen personen die een publieke taak uitoefenen, zoals politieagenten en hulpverleners, gelden specifieke strafrechtelijke uitgangspunten. Bij fysiek geweld tegen deze functionarissen is het uitgangspunt dat het OM een onvoorwaardelijke gevangenisstraf eist, overeenkomstig de geldende richtlijn.

Demonstraties op (snel)wegen en het spoor

Demonstraties waarbij wegen of het spoor worden geblokkeerd, kunnen gevaarlijke situaties veroorzaken. Dat geldt ook voor demonstraties waarbij deelnemers zich langzaam verplaatsen over autowegen, autosnelwegen of het spoor. Er is dan sprake van gevaarzettend en strafbaar gedrag. Het uitgangspunt van het OM is dat bij dergelijke gedragingen strafrechtelijke handhaving in beginsel aangewezen is.

Afhankelijk van de omstandigheden kunnen verschillende strafbare feiten aan de orde zijn. Zo kan sprake zijn van gevaarlijk gedrag in het verkeer (artikel 5 Wegenverkeerswet) of het veroorzaken van gevaar voor het verkeer (artikel 162 Wetboek van Strafrecht). Voor landbouwvoertuigen geldt bovendien dat zij in beginsel niet op autosnelwegen mogen rijden. Ook het afplakken van kentekens kan een afzonderlijk strafbaar feit opleveren.

Of daadwerkelijk sprake is van strafbaar gedrag, hangt af van de concrete omstandigheden. Daarbij is onder meer van belang of de demonstratie is aangemeld, welke maatregelen de burgemeester heeft getroffen en of sprake is van gevaar voor de verkeersveiligheid. Bekijk hier meer informatie.

Het OM heeft strafrechtelijke uitgangspunten vastgesteld voor het optreden tegen dergelijke gedragingen. De gezagen en de minister van Justitie en Veiligheid hebben hierover ook gezamenlijke uitgangspunten geformuleerd in een statement van het Landelijk Overleg Veiligheid en Politie: Gezamenlijk statement over demonstraties op snelwegen en het spoor | Rijksoverheid.nl.

Overtredingen van de Wet openbare manifestaties (Wom)

Niet iedere overtreding tijdens een demonstratie leidt tot strafrechtelijke vervolging. Soms is uitsluitend sprake van een overtreding van de Wet openbare manifestaties (Wom). Bijvoorbeeld wanneer een demonstratie niet vooraf is gemeld of wanneer aanwijzingen van de burgemeester niet worden opgevolgd. Het uitgangspunt van het OM is dat geen strafvervolging instelt voor één enkelvoudige overtreding van de Wom, die niet gepaard gaat met andere strafbare feiten. Dit omdat het belang van het demonstratierecht in dergelijke gevallen vaak zwaarder weegt dan het belang van strafrechtelijke vervolging. De rechter komt bij een enkele overtreding van de Wom regelmatig tot ontslag van alle rechtsvervolging of een schuldigverklaring zonder oplegging van straf. Zie bijvoorbeeld deze en deze uitspraak.

Dat kan anders zijn wanneer naast een overtreding van de Wom ook sprake is van andere strafbare feiten, zoals geweld, vernieling of gevaarzettend gedrag. In die gevallen beoordeelt het OM of strafrechtelijke vervolging aangewezen is.

Wanneer besluit het OM tot vervolging?

Het OM beoordeelt per geval of strafrechtelijke vervolging nodig en passend is. Daarbij wordt gekeken naar de aard en ernst van het strafbare feit, de omstandigheden waaronder het is gepleegd en de bescherming van het demonstratierecht. Wanneer het OM besluit tot vervolging, is het uiteindelijk aan de rechter om te beoordelen of sprake is van een strafbaar feit en of strafoplegging gerechtvaardigd is. Daarbij houdt de rechter rekening met de vrijheid van meningsuiting en het recht om te demonstreren.