Demonstreren is een grondrecht dat bescherming verdient. De afgelopen tijd hebben op verschillende plaatsen in Nederland demonstraties en protestacties plaatsgevonden. Soms gaan deze protestacties gepaard met blokkades van autosnelwegen of spoorwegen. Deze acties roepen de vraag op wanneer en door wie wordt ingegrepen en welke rol het strafrecht daarbij heeft.
Langzame verplaatsingen op - of het blokkeren van een snel- of spoorweg - is doorgaans gevaarzettend. Gevaarzettend gedrag is strafbaar. Toch worden niet altijd alle personen die zich op een snelweg bevinden –zoals betogers bij een demonstratie op een snel- of spoorweg- altijd vervolgd. Wat is hierin de afweging?
Het leidend criterium voor het OM voor strafrechtelijke handhaving op snelwegen of het spoor, is de gevaarzetting. Hoewel het blokkeren van een snel- of spoorweg zoals gezegd al snel gevaarzettend is, is voor het OM van belang welke personen dit gevaar door hun gedrag hebben veroorzaakt. Ten aanzien van deze mensen, kan naar het oordeel van het OM een vervolging voor art 162 Wetboek van Strafrecht (Sr) (voor snelwegen) dan wel 164 Sr (voor spoorwegen) aangewezen zijn. Dit kan anders liggen als deze gedragingen onderdeel vormen van een (aangekondigde) demonstratie en de burgemeester dit niet heeft verboden.
Wanneer (grote) groepen personen zich op een snel- of spoorweg bevinden –bijvoorbeeld om te demonstreren- en gevaar zettend gedrag minder evident aan de orde is omdat het verkeer al is stilgelegd, kan dat anders liggen. Hoewel dit gedrag als hinderlijk kan worden ervaren, is er juridisch geen sprake meer van het veroorzaken van gevaar: de weg of het spoor is dan immers al buiten gebruik. Die groep maakt zich dan veelal wél schuldig aan overtreding van de Wet openbare manifestaties (Wom), of lichtere verkeersovertredingen. In die gevallen moet echter een afweging gemaakt worden tussen enerzijds het demonstratierecht en anderzijds de ernst van de overtreding.
Als mensen worden aangehouden alleen voor het overtreden van de Wom of een andere lichte overtreding –waar dus geen sprake is van gevaarzettend gedrag of andere (zwaardere) strafbare feiten - ziet het OM veelal geen reden voor strafvervolging. De reden hiervoor is dat de rechter in eerdere uitspraken heeft bepaald dat als:
- er sprake is van een vreedzame demonstratie;
- er geen sprake is van laakbaar gedrag (denk aan vernieling of geweldpleging);
- de mate van overlast die de demonstratie veroorzaakt beperkt is;
er vaak geen reden is om nog een straf op te leggen als verdachten al zijn aangehouden door de politie. Omdat door die aanhouding al inbreuk is gemaakt op hun (grondwettelijk) demonstratierecht, vindt de rechter dat meestal genoeg bestraffing.
Als mensen zijn aangehouden voor zwaardere feiten, zoals het al genoemde art 162 of 164 Sr, dan kan die afweging anders uitvallen. Naar het oordeel van het OM is het demonstratierecht immers niet onbeperkt en kan gevaarzetting voor anderen reden zijn om toch te vervolgen. Zie hiervoor ook OM eist 120 uur werkstraf voor blokkeren A12: “Demonstreren mag, maar niet op deze manier”.
Een snelweg of spoor moet gewoon gebruikt kunnen worden waarvoor die is bedoeld: het verkeer afhandelen. Als de burgemeester een demonstratie daar verbiedt en actievoerders houden zich niet aan het verbod, kan en moet er worden ingegrepen door de politie om de demonstratie te beëindigen. Dat kan ook betekenen dat actievoerders alleen naar elders worden vervoerd en dan worden heengezonden zonder dat een strafrechtelijke vervolging zal plaatsvinden. Dit speelt vooral als alleen sprake is van overtredingen van de Wom (wet openbare manifestaties).
Dit zijn relatief geringe feiten waarbij de rechter al heeft geoordeeld dat vervolging niet opweegt tegen de inbreuk die gemaakt wordt op het demonstratierecht. Het is weinig zinvol politiecapaciteit in te zetten voor vervolging van deze feiten, waar de rechtspraak al heeft gewezen waar strafrecht niet opweegt tegen het demonstratie recht. Die politie inzet is hard nodig om andere strafbare feiten op te kunnen sporen en vervolgen.
Het kabinet werkt overigens aan de mogelijkheid om in de toekomst hiervoor een ander, niet strafrechtelijk instrument te kunnen inzetten, namelijk de bestuurlijke verplaatsing.
Demonstraties vallen in principe onder het gezag van de burgemeester en niet van het Openbaar Ministerie. De burgemeester beoordeelt per geval of aan een demonstratie beperkingen moeten worden opgelegd, of dat die demonstratie beëindigd moet worden. Uitgangspunt hierbij is dat een demonstratie zoveel mogelijk gefaciliteerd moet worden. Als de burgemeester van oordeel is dat het zich begeven op een snelweg of spoorweg in het kader van een demonstratie geoorloofd is, is er voor het OM geen reden om strafrechtelijk te handhaven.
Daarmee blijft in de kern de rol van het strafrecht op snelwegen en het spoor evident: bij gevaarzettend gedrag is strafrechtelijk handhaven aangewezen.